Śmierć upadłego – wpływ na postępowanie upadłościowe

Krótka odpowiedź: śmierć dłużnika nie zawsze kończy sprawę upadłościową. Jeżeli nastąpi przed ogłoszeniem upadłości konsumenckiej, postępowanie wszczęte na jego wniosek co do zasady staje się bezprzedmiotowe. Jeżeli upadłość została już ogłoszona, postępowanie może być kontynuowane z udziałem spadkobierców albo kuratora, przede wszystkim do zakończenia likwidacji majątku i podziału uzyskanych środków.

Najważniejsze jest ustalenie, na jakim etapie postępowania zmarł dłużnik. Inne skutki wywołuje śmierć po złożeniu wniosku, inne po ogłoszeniu upadłości, a jeszcze inne w czasie wykonywania planu spłaty wierzycieli. Rodzina powinna też oddzielić dwie kwestie: dalszy los postępowania upadłościowego oraz odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe.

Spis treści

1. Śmierć dłużnika przed ogłoszeniem upadłości
2. Śmierć upadłego po ogłoszeniu upadłości
3. Spadkobiercy i kurator w postępowaniu
4. Co dzieje się z masą upadłości?
5. Śmierć podczas wykonywania planu spłaty
6. Czy rodzina dziedziczy długi?
7. Co powinna zrobić rodzina zmarłego?
8. Najczęściej zadawane pytania

Śmierć dłużnika przed ogłoszeniem upadłości konsumenckiej

Postępowanie o ogłoszenie upadłości konsumenckiej ma charakter osobisty. Jego celem jest przeprowadzenie postępowania wobec konkretnego dłużnika i – po spełnieniu ustawowych przesłanek – umożliwienie mu oddłużenia. Jeżeli dłużnik umrze po złożeniu wniosku, ale przed wydaniem postanowienia o ogłoszeniu upadłości, sąd co do zasady powinien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe.

Spadkobiercy nie wstępują w miejsce zmarłego po to, aby uzyskać dla niego upadłość konsumencką. Nie oznacza to jednak, że wierzyciele tracą swoje roszczenia. Długi zmarłego należy wtedy analizować według przepisów prawa spadkowego.

Wyjątek dotyczy przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 7 Prawa upadłościowego, po śmierci przedsiębiorcy wniosek o ogłoszenie jego upadłości mogą – w ustawowym terminie – złożyć m.in. wierzyciel, zarządca sukcesyjny, spadkobierca, małżonek, dziecko lub rodzic zmarłego. Jest to odrębna regulacja i nie należy jej utożsamiać ze zwykłą upadłością konsumencką wszczętą na wniosek dłużnika.

Śmierć upadłego po ogłoszeniu upadłości

Jeżeli sąd ogłosił już upadłość, śmierć upadłego nie powoduje automatycznego umorzenia ani zawieszenia postępowania. Zastosowanie ma art. 188 Prawa upadłościowego. Postępowanie może być dalej prowadzone, mimo że upadły nie żyje.

W praktyce syndyk nadal wykonuje czynności dotyczące masy upadłości: ustala jej skład, zabezpiecza majątek, prowadzi likwidację i przygotowuje podział środków pomiędzy wierzycieli. Śmierć upadłego nie powoduje, że przedmioty należące do masy można swobodnie zabrać lub podzielić pomiędzy członków rodziny.

Postępowanie prowadzi się tak długo, jak długo można wykonywać czynności z udziałem spadkobierców albo ustanowionego kuratora. W orzecznictwie przyjmuje się, że w upadłości konsumenckiej należy co najmniej zakończyć czynności likwidacyjne i dokonać podziału sum uzyskanych z likwidacji.

Szczegółowe zasady dalszego prowadzenia sprawy na etapie likwidacji opisuję w poradniku: śmierć dłużnika po ogłoszeniu upadłości — udział spadkobiercy i kuratora.

Czy spadkobiercy wstępują do postępowania upadłościowego?

Spadkobierca może wziąć udział w postępowaniu po śmierci upadłego. Jest to jego prawo, a nie automatyczny obowiązek. Jeżeli spadkobierców jest kilku, każdy z nich może działać w postępowaniu w granicach wynikających z przepisów.

Wobec osób trzecich status spadkobiercy wykazuje się co do zasady postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. W konkretnej sprawie sąd może wskazać, jakie dokumenty należy przedłożyć.

Jeżeli spadkobiercy nie są znani albo nie uczestniczą w postępowaniu, sąd może ustanowić kuratora działającego za zmarłego upadłego. Dzięki temu postępowanie nie zostaje sparaliżowane. Późniejsze zgłoszenie się spadkobiercy nie jest wykluczone.

Ważne: spadkobierca uczestniczący w postępowaniu nie staje się przez to upadłym. Nie przejmuje też automatycznie osobistych obowiązków zmarłego związanych z uzyskaniem oddłużenia.

Co dzieje się z masą upadłości po śmierci upadłego?

Majątek objęty masą upadłości pozostaje pod zarządem syndyka. To syndyk, a nie rodzina zmarłego, decyduje o czynnościach związanych z zabezpieczeniem i sprzedażą składników masy. Spadkobiercy nie powinni samodzielnie zabierać rzeczy, sprzedawać ich ani rozdzielać między siebie.

Trzeba przy tym odróżnić:

• masę upadłości – majątek podlegający likwidacji w trwającym postępowaniu;
• spadek – prawa i obowiązki majątkowe zmarłego oceniane na podstawie prawa spadkowego;
• majątek wyłączony z masy – składniki, które zgodnie z prawem nie służą zaspokojeniu wierzycieli w postępowaniu upadłościowym.

W razie wątpliwości co do konkretnego przedmiotu należy zwrócić się do syndyka, zamiast zakładać, że po śmierci dłużnika automatycznie należy on do dyspozycji rodziny. Więcej o zadaniach syndyka wyjaśniam w artykule obowiązki syndyka w upadłości konsumenckiej.

Śmierć upadłego podczas wykonywania planu spłaty wierzycieli

Plan spłaty wierzycieli jest ustalany z uwzględnieniem osobistej sytuacji upadłego: jego możliwości zarobkowych, kosztów utrzymania oraz potrzeb osób pozostających na jego utrzymaniu. Z tego względu spadkobiercy nie przejmują planu spłaty tak, jakby był ich własnym harmonogramem rat.

Prawo upadłościowe nie reguluje wyczerpująco skutków śmierci w trakcie wykonywania planu. O śmierci należy niezwłocznie zawiadomić sąd prowadzący sprawę i przedstawić akt zgonu. Dalsze rozstrzygnięcie zależy od etapu sprawy i treści wydanych wcześniej postanowień.

Nie należy samodzielnie przyjmować, że wykonana przed śmiercią część planu doprowadziła do umorzenia pozostałych zobowiązań. Oddłużenie jest skutkiem orzeczenia sądu i ma charakter osobisty. Jednocześnie wierzyciel nie może po prostu żądać od członka rodziny dalszego płacenia rat tylko dlatego, że był krewnym zmarłego.

Czy spadkobiercy odpowiadają za długi zmarłego upadłego?

Odpowiedzialność spadkobierców ocenia się według Kodeksu cywilnego. Spadkobierca może:

• przyjąć spadek wprost – z nieograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkowe;
• przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza – z odpowiedzialnością co do zasady ograniczoną do wartości stanu czynnego spadku;
• odrzucić spadek.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oświadczenie składa się przed sądem albo notariuszem.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza nie oznacza, że można zignorować obowiązek prawidłowego ustalenia majątku i długów. Dla realnej ochrony znaczenie ma rzetelny wykaz albo spis inwentarza oraz prawidłowe zaspokajanie znanych wierzycieli.

Samo pokrewieństwo nie czyni członka rodziny osobistym dłużnikiem. Zakres odpowiedzialności zależy m.in. od tego, czy dana osoba rzeczywiście dziedziczy, czy spadek przyjęła lub odrzuciła i w jaki sposób został ustalony stan czynny spadku.

Co powinna zrobić rodzina po śmierci upadłego?

1. Ustalić etap postępowania – czy wniosek dopiero oczekiwał na rozpoznanie, czy upadłość została ogłoszona, czy też wykonywany był plan spłaty.
2. Zawiadomić sąd i syndyka oraz przekazać odpis aktu zgonu i sygnaturę sprawy.
3. Nie rozporządzać majątkiem objętym masą bez uzgodnienia z syndykiem.
4. Sprawdzić termin spadkowy – sześć miesięcy liczy się od uzyskania wiedzy o tytule powołania do spadku, a nie zawsze od samego dnia śmierci.
5. Zebrać dokumenty dotyczące majątku, zobowiązań, postępowania upadłościowego i dotychczasowych wpłat.
6. Nie płacić wybiórczo wierzycieli przed ustaleniem skutków przyjęcia spadku i zakresu odpowiedzialności.
7. Uzyskać indywidualną ocenę, gdy w masie znajduje się nieruchomość, istnieje kilku spadkobierców, małoletni spadkobierca albo niejasny stan zadłużenia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy śmierć upadłego zatrzymuje sprzedaż majątku przez syndyka?

Nie automatycznie. Jeżeli upadłość została już ogłoszona, syndyk może kontynuować czynności dotyczące masy upadłości, a postępowanie toczy się z udziałem spadkobierców albo kuratora.

Czy spadkobierca musi wstąpić do postępowania?

Nie. Udział spadkobiercy jest prawem, a nie obowiązkiem. Brak jego udziału nie musi jednak zatrzymać postępowania, ponieważ sąd może ustanowić kuratora.

Czy dzieci zmarłego muszą spłacać jego plan spłaty?

Nie przejmują planu spłaty jako własnego obowiązku. Ich ewentualna odpowiedzialność za długi wynika z prawa spadkowego, a nie z samego pokrewieństwa ani z planu ustalonego wobec zmarłego.

Czy można odrzucić spadek po osobie będącej w upadłości?

Tak. Zasadniczy termin wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania. Przed złożeniem oświadczenia warto ustalić skład majątku i zobowiązań oraz skutki dla dalszych spadkobierców.

Czy długi zmarłego zostają umorzone z chwilą jego śmierci?

Nie. Śmierć sama w sobie nie umarza długów. Trzeba osobno ustalić skutki trwającej upadłości oraz odpowiedzialność za długi spadkowe.

Czy rodzina może zabrać rzeczy z mieszkania zmarłego?

Nie powinna tego robić bez ustalenia, czy rzeczy należą do masy upadłości. W pierwszej kolejności należy skontaktować się z syndykiem i udokumentować własność rzeczy należących do innych osób.

Podstawa prawna i źródła

• ustawa – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 7 i art. 188;
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 1012–1015 oraz art. 1030–1034;
• postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z 16 stycznia 2020 r., sygn. akt XXIII Gz 989/19.

Podsumowanie

Skutki śmierci dłużnika zależą przede wszystkim od etapu sprawy. Przed ogłoszeniem upadłości konsumenckiej postępowanie wszczęte na wniosek dłużnika co do zasady zostanie umorzone. Po ogłoszeniu upadłości może być kontynuowane do zakończenia czynności dotyczących masy. W czasie planu spłaty nie dochodzi natomiast do automatycznego przeniesienia rat na rodzinę.

Spadkobiercy powinni równolegle pilnować terminów prawa spadkowego i nie podejmować pochopnych decyzji dotyczących majątku lub spłaty wierzycieli. Każda z tych spraw wymaga oceny dokumentów, etapu upadłości i sposobu dziedziczenia.

Potrzebujesz analizy konkretnej sprawy po śmierci dłużnika lub upadłego? Skontaktuj się z kancelarią i podaj sygnaturę postępowania, datę śmierci oraz informację, czy został ustalony plan spłaty.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej odnoszącej się do konkretnej sprawy. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy.