Postępowanie karne a upadłość konsumencka – czy wyrok wyklucza oddłużenie?

Krótka odpowiedź: samo postępowanie karne, postępowanie karnoskarbowe ani prawomocny wyrok skazujący nie wykluczają ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Znaczenie ma jednak rodzaj czynu, jego związek z powstaniem lub zwiększeniem niewypłacalności oraz rodzaj zobowiązań wynikających z przestępstwa. Okoliczności te mogą wpłynąć na długość planu spłaty, odmowę oddłużenia albo pozostawienie części długów mimo zakończenia upadłości.

Po zmianach obowiązujących od 24 marca 2020 r. sąd na etapie ogłaszania upadłości konsumenta bada przede wszystkim jego niewypłacalność. Wina dłużnika i okoliczności powstania zadłużenia mają zasadnicze znaczenie później – przy ustalaniu planu spłaty lub podejmowaniu decyzji o umorzeniu zobowiązań.

Spis treści

1. Czy postępowanie karne blokuje upadłość?
2. Kiedy przestępstwo wpływa na oddłużenie?
3. Oszustwo kredytowe i wyłudzenie pożyczki
4. Których zobowiązań nie można umorzyć?
5. Wyrok karny a sąd upadłościowy
6. Postępowanie karne wszczęte po ogłoszeniu upadłości
7. Jak ujawnić sprawę karną we wniosku?
8. Najczęściej zadawane pytania

Czy postępowanie karne blokuje ogłoszenie upadłości konsumenckiej?

Nie. Toczące się śledztwo, dochodzenie, postępowanie sądowe lub wcześniejsze skazanie nie są samodzielną przeszkodą do ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Dotyczy to również postępowania karnoskarbowego.

Obecnie sąd może ogłosić upadłość niewypłacalnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej także wtedy, gdy do zadłużenia doprowadziło jej naganne zachowanie. Nie oznacza to jednak, że zachowanie to pozostanie bez konsekwencji. Sąd wróci do niego przy rozstrzyganiu o oddłużeniu.

Znaczenia dla samej możliwości złożenia wniosku nie mają zatem automatycznie między innymi:

• status podejrzanego lub oskarżonego;
• nieprawomocny albo prawomocny wyrok skazujący;
• kara pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywna;
• toczące się postępowanie karnoskarbowe.

Każdą sprawę trzeba jednak ocenić indywidualnie, ponieważ czyn zabroniony może mieć bezpośredni związek z zadłużeniem, majątkiem dłużnika albo jego obowiązkami wobec syndyka.

Kiedy przestępstwo może wpłynąć na oddłużenie?

Kluczowe jest nie samo skazanie, lecz fakty ustalone w sprawie karnej. Sąd upadłościowy analizuje zwłaszcza, czy dłużnik umyślnie doprowadził do niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień, w szczególności przez celowe trwonienie majątku albo świadome nieregulowanie wymagalnych zobowiązań.

Możliwe są trzy podstawowe sytuacje:

1. Czyn nie ma związku z niewypłacalnością – przykładowo skazanie za przestępstwo niezwiązane z majątkiem i zadłużeniem co do zasady nie powinno przesądzać o oddłużeniu.
2. Czyn wskazuje na umyślność lub rażące niedbalstwo – sąd może ustalić plan spłaty na okres od 36 do 84 miesięcy.
3. Dłużnik celowo wywołał albo pogłębił niewypłacalność – może dojść do odmowy ustalenia planu spłaty i odmowy umorzenia zobowiązań, chyba że zastosowanie znajdą względy słuszności lub humanitarne.

Dlatego dwie osoby skazane na podstawie tego samego przepisu mogą zostać ocenione odmiennie. Liczą się okoliczności czynu, zamiar, rozmiar szkody, wpływ na wierzycieli oraz późniejsze zachowanie dłużnika.

Oszustwo kredytowe lub wyłudzenie pożyczki a upadłość

Skazanie za oszustwo, oszustwo kredytowe albo posłużenie się fałszywym dokumentem nie zamyka automatycznie drogi do ogłoszenia upadłości. Może jednak istotnie utrudnić uzyskanie oddłużenia, jeżeli zaciągnięcie zobowiązania było elementem świadomego działania prowadzącego do niewypłacalności.

Sąd może badać między innymi:

• czy dłużnik, zaciągając kredyt lub pożyczkę, zamierzał ją spłacać;
• czy podał nieprawdziwe dane dotyczące dochodów, zatrudnienia lub innych zobowiązań;
• czy środki zostały przeznaczone na zwykłe potrzeby, działalność gospodarczą czy celowe wyprowadzenie majątku;
• czy pojedynczy czyn rzeczywiście doprowadził do niewypłacalności lub ją pogłębił;
• jak dłużnik zachowywał się później i czy współpracował z organami postępowania.

Ważne: sam dług z umowy kredytu lub pożyczki nie staje się automatycznie nieumarzalny tylko dlatego, że w związku z jego zaciągnięciem zapadł wyrok karny. Oddzielnie trzeba ustalić, czy prawomocnym orzeczeniem stwierdzono obowiązek naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa albo orzeczono środek kompensacyjny. Tego rodzaju zobowiązania podlegają szczególnym zasadom.

Jakich zobowiązań związanych z przestępstwem nie można umorzyć?

Prawo upadłościowe wyłącza z umorzenia między innymi:

• grzywny i inne należności zasądzone jako środek karny;
• obowiązek naprawienia szkody oraz zadośćuczynienie za krzywdę orzeczone przez sąd karny;
• zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia, jeżeli zostały stwierdzone prawomocnym orzeczeniem;
• alimenty oraz inne zobowiązania wskazane w art. 491²¹ ust. 2 Prawa upadłościowego.

Takie należności mogą pozostać do zapłaty także po wykonaniu planu spłaty i umorzeniu pozostałych długów. Należy odróżnić je od zwykłej wierzytelności cywilnej, nawet jeżeli występuje ona w tej samej sprawie faktycznej.

Czy wyrok karny wiąże sąd upadłościowy?

Tak, ale w określonym zakresie. Zgodnie z art. 11 Kodeksu postępowania cywilnego ustalenia prawomocnego wyroku skazującego dotyczące popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym, a więc również sąd upadłościowy.

Sąd upadłościowy sam ocenia natomiast skutki tych ustaleń na gruncie Prawa upadłościowego. Bada, czy czyn wpłynął na niewypłacalność, jaki był stopień winy dłużnika oraz czy zachodzą podstawy do dłuższego planu spłaty albo odmowy oddłużenia.

Wyrok uniewinniający lub umorzenie postępowania karnego nie zawsze kończą ocenę zachowania dłużnika. Sąd upadłościowy może analizować fakty istotne dla niewypłacalności według reguł właściwych dla swojego postępowania, o ile nie narusza związania wynikającego z prawomocnego wyroku skazującego.

Co, jeśli sprawa karna rozpocznie się po ogłoszeniu upadłości?

Ogłoszenie upadłości nie wstrzymuje postępowania karnego i nie chroni przed odpowiedzialnością karną. Prokuratura i sąd karny mogą prowadzić sprawę niezależnie od postępowania upadłościowego.

Jeżeli nowe postępowanie dotyczy czynu popełnionego przed ogłoszeniem upadłości, jego ustalenia mogą mieć znaczenie przy późniejszym orzekaniu o planie spłaty i oddłużeniu. Jeżeli dotyczy ukrycia majątku, fałszywych oświadczeń albo działań podejmowanych już w toku upadłości, może również prowadzić do negatywnych konsekwencji w samym postępowaniu upadłościowym.

Sam fakt wszczęcia postępowania nie przesądza jeszcze o winie. Nie należy jednak ukrywać przed pełnomocnikiem, syndykiem ani sądem okoliczności, które dotyczą majątku, wierzycieli, sposobu powstania długów albo prawdziwości danych podanych we wniosku.

Czy trzeba poinformować sąd i syndyka o sprawie karnej?

Formularz wniosku o upadłość nie wymaga opisania każdej sprawy karnej niezwiązanej z sytuacją majątkową. Trzeba natomiast rzetelnie ujawnić wszystkie okoliczności istotne dla niewypłacalności, majątku i zobowiązań. Dotyczy to w szczególności:

• roszczeń pokrzywdzonych i obowiązków naprawienia szkody;
• grzywien, nawiązek i innych należności wynikających z orzeczeń karnych;
• zobowiązań powstałych wskutek oszustwa lub wyłudzenia;
• zabezpieczenia majątkowego zastosowanego w postępowaniu karnym;
• zajęcia, przepadku albo groźby utraty składników majątku;
• czynów, które mogły doprowadzić do niewypłacalności lub ją pogłębić.

Zatajenie majątku, wierzyciela albo istotnych okoliczności może skutkować umorzeniem postępowania, odmową oddłużenia, uchyleniem planu spłaty, a w określonych przypadkach także odpowiedzialnością karną. Najbezpieczniej przekazać pełnomocnikowi kompletną dokumentację jeszcze przed złożeniem wniosku.

Jak przygotować się do upadłości przy trwającej sprawie karnej?

1. Zgromadź postanowienia, akt oskarżenia, wyroki i informacje o środkach odwoławczych.
2. Ustal, czy orzeczono grzywnę, nawiązkę, naprawienie szkody lub zadośćuczynienie.
3. Sprawdź, czy pokrzywdzony ma odrębną wierzytelność cywilną i czy jest ona prawomocnie stwierdzona.
4. Przygotuj chronologię powstania długów oraz wyjaśnienie wpływu czynu na niewypłacalność.
5. Ujawnij wszystkie składniki majątku, zabezpieczenia i wierzycieli.
6. Nie składaj oświadczeń sprzecznych z dokumentami z postępowania karnego.

Przydatne może być także wcześniejsze przeanalizowanie konsekwencji upadłości konsumenckiej oraz zasad dotyczących egzekucji po ogłoszeniu upadłości.

Najczęściej zadawane pytania

Czy osoba skazana może ogłosić upadłość konsumencką?

Tak. Prawomocne skazanie nie wyłącza automatycznie ogłoszenia upadłości. Rodzaj przestępstwa i jego związek z niewypłacalnością mogą jednak wpłynąć na plan spłaty oraz możliwość umorzenia długów.

Czy wyrok za oszustwo wyklucza oddłużenie?

Nie zawsze. Sąd zbada zamiar dłużnika, wpływ czynu na powstanie lub pogłębienie niewypłacalności oraz pozostałe okoliczności. Możliwy jest dłuższy plan spłaty, a w najpoważniejszych przypadkach odmowa oddłużenia.

Czy grzywna zostanie umorzona w upadłości?

Nie. Grzywny oraz wskazane w ustawie należności o charakterze karnym nie podlegają umorzeniu po wykonaniu planu spłaty.

Czy obowiązek naprawienia szkody można umorzyć?

Co do zasady nie, jeżeli został orzeczony przez sąd karny albo dotyczy szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia i został stwierdzony prawomocnym orzeczeniem.

Czy trzeba zgłosić syndykowi toczące się postępowanie karne?

Należy zgłosić wszystkie okoliczności istotne dla majątku, zobowiązań, wierzycieli i przyczyn niewypłacalności. Sprawę niezwiązaną z tymi zagadnieniami należy ocenić indywidualnie, ale jej zatajenie przed własnym pełnomocnikiem jest ryzykowne.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 491¹⁰, art. 491¹⁵ i art. 491²¹.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 11.
• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności przepisy dotyczące środków kompensacyjnych i przestępstw przeciwko mieniu.

Podsumowanie

Postępowanie karne lub wyrok skazujący nie przekreślają automatycznie upadłości konsumenckiej. Mogą jednak zdecydować o warunkach oddłużenia, jeżeli czyn był związany z powstaniem lub pogłębieniem niewypłacalności. Część należności wynikających z przestępstwa – w tym grzywny i prawomocnie stwierdzone obowiązki naprawienia szkody – pozostaje nieumarzalna. Dlatego przed złożeniem wniosku trzeba ustalić dokładny charakter każdej należności i rzetelnie opisać okoliczności zadłużenia.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej odnoszącej się do konkretnej sprawy. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy.