Kto może ogłosić upadłość konsumencką? Warunki i wyjątki

Krótka odpowiedź: wniosek o upadłość konsumencką może złożyć niewypłacalna osoba fizyczna, wobec której nie stosuje się zwykłych zasad upadłości przedsiębiorców. Najczęściej będzie to konsument, były przedsiębiorca po zakończeniu działalności, emeryt, rencista, osoba bezrobotna albo rolnik nieprowadzący innej działalności gospodarczej. Nie trzeba posiadać majątku, osiągać określonego dochodu ani mieć wielu wierzycieli.

Samo zaliczenie do odpowiedniej grupy nie wystarcza. Dłużnik musi być niewypłacalny, czyli utracić zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Sąd bada również jurysdykcję, kompletność wniosku i okoliczności konkretnej sprawy.

Spis treści

1. Podstawowe warunki upadłości konsumenckiej
2. Kto może złożyć wniosek?
3. Były przedsiębiorca
4. Wspólnicy spółek
5. Rolnik
6. Małoletni, małżonek i osoba za granicą
7. Kto nie skorzysta z trybu konsumenckiego?
8. Czy wierzyciel może złożyć wniosek?
9. Najczęściej zadawane pytania

Jakie są podstawowe warunki upadłości konsumenckiej?

Prawo upadłościowe przewiduje postępowanie konsumenckie dla osób fizycznych, których upadłości nie można ogłosić według przepisów dotyczących przedsiębiorców. W praktyce trzeba odpowiedzieć na dwa zasadnicze pytania:

1. czy w chwili składania wniosku dłużnik ma zdolność upadłościową właściwą dla konsumenta;
2. czy jest niewypłacalny, czyli trwale utracił możliwość terminowego regulowania wymagalnych długów.

Ustawa wprowadza domniemanie niewypłacalności, gdy opóźnienie w wykonywaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. Nie oznacza to jednak, że zawsze trzeba czekać dokładnie trzy miesiące. Sąd ocenia faktyczną i przewidywalną zdolność do spłaty zobowiązań, a nie wyłącznie liczbę niezapłaconych rat.

Nie ma ustawowej minimalnej kwoty zadłużenia. Możliwa jest również upadłość osoby mającej tylko jednego wierzyciela. Wniosek powinien jednak mieć gospodarczy i prawny sens: postępowanie powoduje utratę zarządu nad majątkiem wchodzącym do masy, działalność syndyka i późniejsze rozstrzygnięcie o planie spłaty lub umorzeniu zobowiązań.

Kto może złożyć wniosek o upadłość konsumencką?

Wniosek może złożyć między innymi:

• pracownik zatrudniony na umowę o pracę;
• emeryt lub rencista;
• osoba bezrobotna albo nieosiągająca obecnie dochodów;
• osoba wykonująca umowy cywilnoprawne, jeżeli nie prowadzi działalności gospodarczej;
• były przedsiębiorca po zakończeniu działalności;
• rolnik prowadzący wyłącznie gospodarstwo rolne;
• wspólnik spółki kapitałowej, jeżeli sam nie jest przedsiębiorcą;
• małoletni albo osoba ubezwłasnowolniona, działający przez przedstawiciela;
• osoba, która wcześniej korzystała z upadłości, przy czym wcześniejsze postępowanie może mieć znaczenie dla oddłużenia.

Nie jest wymagane zatrudnienie ani regularne wynagrodzenie. Brak majątku również nie blokuje ogłoszenia upadłości – jeżeli majątek nie wystarcza na koszty, wydatki są tymczasowo pokrywane przez Skarb Państwa. Brak dochodu może natomiast wpływać na dalszy przebieg sprawy i sposób zakończenia postępowania.

Czy trzeba mieć co najmniej dwóch wierzycieli?

Nie. Postępowanie konsumenckie może być prowadzone także wtedy, gdy dłużnik ma tylko jednego wierzyciela. Istotna jest niewypłacalność, a nie liczba banków, firm pożyczkowych lub innych podmiotów, którym dłużnik jest winien pieniądze.

Czy były przedsiębiorca może ogłosić upadłość konsumencką?

Tak. Osoba fizyczna, która zakończyła jednoosobową działalność i została wykreślona z CEIDG, może złożyć własny wniosek o upadłość konsumencką. Nie obowiązuje jej roczny okres oczekiwania na złożenie wniosku konsumenckiego.

Często mylony z tym jest roczny termin z art. 8 Prawa upadłościowego. Dotyczy on szczególnego uprawnienia wierzyciela, który może w ciągu roku od wykreślenia przedsiębiorcy z rejestru złożyć wniosek o jego upadłość. Nie oznacza to, że były przedsiębiorca musi przez rok czekać.

Upadłość konsumencka może obejmować również długi powstałe w czasie prowadzenia firmy, w tym kredyty, leasingi, zobowiązania wobec kontrahentów, ZUS i urzędu skarbowego. Charakter długu nie przesądza samodzielnie o dostępności postępowania; znaczenie mają jednak ustawowe wyjątki od umorzenia oraz okoliczności powstania niewypłacalności.

Samo zawieszenie działalności nie jest jej zakończeniem. Osoba nadal wpisana do CEIDG pozostaje przedsiębiorcą i co do zasady nie składa wniosku w trybie konsumenckim. Przed wyborem procedury trzeba sprawdzić aktualny status wpisu i moment rzeczywistego zakończenia działalności.

Wspólnik spółki a upadłość konsumencka

Sam fakt posiadania udziałów lub akcji nie zawsze wyklucza upadłość konsumencką. Wiele zależy od rodzaju spółki i zakresu odpowiedzialności wspólnika.

• Wspólnik spółki z o.o., akcjonariusz spółki akcyjnej lub prostej spółki akcyjnej może co do zasady skorzystać z upadłości konsumenckiej, jeżeli sam nie prowadzi działalności gospodarczej i nie ma innego statusu objętego zwykłą upadłością przedsiębiorców.
• Wspólnik osobowej spółki handlowej odpowiadający za jej zobowiązania bez ograniczenia całym majątkiem oraz wspólnik spółki partnerskiej ma zdolność upadłościową na zasadach właściwych dla przedsiębiorców. Dopóki trwa ten status, tryb konsumencki zasadniczo nie jest właściwy.
• Były wspólnik spółki osobowej może po utracie tego statusu uzyskać zdolność konsumencką. Wierzyciel zachowuje przez rok szczególne uprawnienie do złożenia wniosku na zasadach określonych w art. 8 ustawy.

Przy spółce komandytowej lub komandytowo-akcyjnej trzeba ustalić konkretną rolę wspólnika. Komplementariusz odpowiada bez ograniczenia, natomiast status komandytariusza albo akcjonariusza wymaga osobnej oceny, w szczególności gdy dana osoba równolegle prowadzi działalność.

Czy rolnik może złożyć wniosek o upadłość konsumencką?

Tak, jeżeli jest osobą fizyczną prowadzącą gospodarstwo rolne i nie prowadzi równocześnie innej działalności gospodarczej lub zawodowej. Art. 6 pkt 5 Prawa upadłościowego wyłącza takiego rolnika ze zwykłej upadłości przedsiębiorców, co otwiera drogę do postępowania konsumenckiego.

Jeżeli rolnik prowadzi także zarejestrowaną działalność gospodarczą, konieczna jest analiza, który tryb jest właściwy. Znaczenie mają aktualny wpis w CEIDG, rzeczywisty charakter działalności oraz moment jej zakończenia.

Małoletni, osoba ubezwłasnowolniona, małżonek i osoba mieszkająca za granicą

Czy małoletni może ogłosić upadłość?

Małoletni może stać się dłużnikiem, na przykład wskutek dziedziczenia lub odpowiedzialności związanej z posiadanym majątkiem. W postępowaniu działa przez przedstawiciela ustawowego. Jeżeli występuje konflikt interesów z rodzicem, może być potrzebny kurator reprezentujący dziecko. Zakres wymaganych zgód sądu rodzinnego należy ocenić w konkretnej sprawie.

Czy osoba ubezwłasnowolniona może złożyć wniosek?

Brak pełnej zdolności do czynności prawnych nie wyłącza zdolności upadłościowej. Wniosek i dalsze czynności wykonuje wówczas właściwy przedstawiciel – opiekun, kurator lub inna osoba uprawniona – z uwzględnieniem przepisów opiekuńczych.

Czy małżonkowie składają jeden wspólny wniosek?

Nie. Każdy małżonek jest odrębnym dłużnikiem i składa własny wniosek. Możliwe są dwa równoległe postępowania, ale sąd bada sytuację każdego z małżonków osobno. Ogłoszenie upadłości jednego z nich ma przy tym istotne skutki dla majątku wspólnego.

Czy osoba mieszkająca za granicą może złożyć wniosek w Polsce?

Może to być możliwe, jeżeli sąd polski ma jurysdykcję. Kluczowe jest położenie głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika, a dla konsumenta punktem wyjścia jest zwykle miejsce zwykłego pobytu. Samo polskie obywatelstwo, PESEL albo posiadanie długu wobec polskiego banku nie zawsze wystarcza. Przy przeprowadzce między państwami UE konieczna jest indywidualna ocena przepisów unijnych i okoliczności faktycznych.

Kto nie może złożyć wniosku w trybie konsumenckim?

Tryb konsumencki nie jest właściwy przede wszystkim dla:

• osoby fizycznej prowadzącej w chwili składania wniosku działalność gospodarczą, także gdy działalność jest jedynie zawieszona;
• wspólnika osobowej spółki handlowej odpowiadającego bez ograniczenia całym majątkiem za zobowiązania spółki;
• wspólnika spółki partnerskiej;
• osoby, która nie jest niewypłacalna;
• osoby, wobec której polski sąd nie ma jurysdykcji do prowadzenia postępowania.

Przedsiębiorca lub wspólnik objęty art. 5 Prawa upadłościowego może mieć zdolność do ogłoszenia upadłości, ale według zasad przeznaczonych dla przedsiębiorców, a nie w uproszczonym trybie konsumenckim.

Czy umyślne zadłużenie uniemożliwia samo ogłoszenie upadłości?

Po zmianach obowiązujących od 2020 r. przyczyny niewypłacalności co do zasady nie są badane jako wstępna przeszkoda do samego ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Mogą jednak zasadniczo wpłynąć na późniejsze oddłużenie: długość planu spłaty, a w skrajnych przypadkach także odmowę umorzenia zobowiązań. Dlatego we wniosku należy rzetelnie opisać sposób powstania długów.

Czy wierzyciel może złożyć wniosek o upadłość konsumenta?

Co do zasady wniosek konsumencki składa sam dłużnik. Wyjątek dotyczy wierzyciela byłego przedsiębiorcy albo byłego wspólnika osobowej spółki handlowej, jeżeli od wykreślenia lub utraty statusu nie upłynął rok. Podobna reguła obejmuje osobę, która faktycznie prowadziła niezarejestrowaną działalność gospodarczą – wierzyciel może działać w ciągu roku od zaprzestania tej działalności.

Dla zwykłego konsumenta nieprowadzącego wcześniej działalności wierzyciel nie może po prostu wybrać upadłości konsumenckiej zamiast egzekucji komorniczej.

Jak sprawdzić, czy można złożyć wniosek?

1. Sprawdź aktualny wpis w CEIDG i ewentualne role w spółkach.
2. Ustal, czy utrata zdolności do spłaty ma charakter trwały, a zobowiązania są wymagalne.
3. Zbierz pełną listę wierzycieli, egzekucji, majątku, dochodów i umów.
4. Ustal, gdzie znajduje się główny ośrodek Twoich interesów życiowych i finansowych.
5. Przeanalizuj przyczyny zadłużenia oraz czynności dotyczące majątku z ostatnich lat.
6. Sprawdź, czy upadłość jest korzystniejsza od ugody, restrukturyzacji lub innych rozwiązań.

Sam wniosek składa się obecnie zasadniczo przez Krajowy Rejestr Zadłużonych. Formularz wymaga szczegółowych i prawdziwych informacji. Pominięcie wierzyciela lub majątku nie jest sposobem na uproszczenie sprawy i może mieć poważne konsekwencje.

Najczęściej zadawane pytania

Czy osoba bez pracy może ogłosić upadłość konsumencką?

Tak. Brak zatrudnienia i dochodu nie wyklucza upadłości. Sąd oceni jednak możliwości zarobkowe, koszty utrzymania i perspektywy poprawy sytuacji na dalszym etapie.

Czy emeryt lub rencista może złożyć wniosek?

Tak. Rodzaj świadczenia ani wiek nie stanowią przeszkody. Po ogłoszeniu upadłości część świadczenia chroniona przez przepisy pozostaje do dyspozycji upadłego.

Czy można ogłosić upadłość bez majątku?

Tak. Brak mieszkania, samochodu lub oszczędności nie powoduje oddalenia konsumenckiego wniosku wyłącznie z powodu braku środków na koszty postępowania.

Czy można złożyć wniosek przy jednym długu?

Tak. Ustawa wprost dopuszcza prowadzenie postępowania konsumenckiego przy jednym wierzycielu, jeżeli dłużnik jest niewypłacalny.

Czy wysokość zadłużenia ma znaczenie?

Nie ma ustawowego progu minimalnego. Przy niewielkim długu należy jednak ocenić proporcjonalność skutków i kosztów upadłości oraz możliwość rozwiązania problemu w inny sposób.

Czy drugi wniosek o upadłość jest dopuszczalny?

Sam fakt wcześniejszej upadłości nie tworzy bezwzględnego zakazu złożenia kolejnego wniosku. Historia poprzedniego postępowania, wcześniejsze umorzenie zobowiązań i zachowanie dłużnika mogą jednak wpływać na późniejsze rozstrzygnięcie o oddłużeniu.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, tekst jednolity, w szczególności art. 5–11 oraz art. 491¹–491².
• Krajowy Rejestr Zadłużonych.

Podsumowanie

Z upadłości konsumenckiej może skorzystać niewypłacalna osoba fizyczna, która w chwili składania wniosku nie podlega zwykłej upadłości przedsiębiorców. Najczęściej dotyczy to konsumentów, byłych przedsiębiorców, rolników bez dodatkowej działalności, emerytów i osób bezrobotnych. Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić status w CEIDG lub spółce, niewypłacalność, jurysdykcję oraz konsekwencje dla majątku i późniejszego planu spłaty.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej odnoszącej się do konkretnej sprawy. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy.